Sadece Sandık Değil

Başbakan Erdoğan'ın kör değneğini beller gibi belleyip sürekli tekrarladığı "Sandık", giderek Hocaefendinin Sandukasına dönüşüyor. Mısır'daki askeri darbenin de yeniden gündeme getirdiği "Sandığın önceliği ve dokunulmazlığı", Türkiye'deki AKP yönetiminin temel politik ideolojisi haline geldi.

Ancak bu arada sağdan-soldan, Doğu'dan ve Batı'dan kuşkucu sesler de yükselmiyor değil. Aslına bakarsanız Müslüman Kardeşler ve AKP hariç herkes, demokrasi için sandığın yeterli olmadığı konusunda anlaşmış gibi görünüyor. Ama sandık yeterli değilse, neyin yeterli olduğu konusunda rivayet muhtelif. Örneğin ABD yönetimi bile son günlerde "Sandık yetmez!" buyurdu. Cevap verilmeyen soru, sandığın yetersiz kaldığı yerde hangi mekanizmanın devreye gireceği. ABD yönetimi adını koymadan, kısmi bir halk desteği alan askeri müdahalelere "Evet" demeye niyetli gibi görünüyor. Bu bile bir gelişme sayılabilir aslında: Hepimiz biliyoruz, eskiden o "kısmi halk desteğine" bile gerek duymazlardı.

Mısır'da Mursi'yi protesto etmek için Tahrir meydanını dolduranların önemli bir kısmı da sandığın yetmediğinin farkında, ancak onu neyle denetleyeceklerini bilmedikleri için askeri darbeye kerhen de olsa destek veriyorlar, ya da en azından şimdilik öyle görünüyorlar. Kuşkusuz bu da geçer, ama ancak anlamlı, insanları ikna edebilecek bir alternatif ortaya çıktığında.

1950'lerdeki Demokrat Parti yönetimi boyunca, sandıktan çıkan DP'nin sandığa bir daha girmemek için aldığı bir dizi tedbir gördük. Basına uygulanan şiddetli sansür, "Milli Cephe", 6-7 Eylül olayları, gençlik ve aydın protestolarının acımasız polis müdahaleleriyle bastırılması bu tedbirlerden bazılarıydı. Ancak o dönemin en önemli özelliğini işaret eden söz, Menderes'in "Odunu aday göstersem seçtiririm!" ifadesi oldu. Odun bile "sandıktan çıkabiliyorsa" sandığa güvenmek, sandığı yeterli görmek için neden kalmamış demektir. Sonuç demokrasi açısından acıklı oldu: 27 Mayıs 1960 darbesi görünürde DP'nin "antidemokratik" uygulamalarına son verdi belki, ama bugün yeni (o da kısmen) kurtulabildiğimiz yarım asırlık darbeler dönemini açtı. O dönem de DP'ye ve onu izleyen politik oluşumlara verdiği zarardan çok daha fazlasını demokrasiden, özgürlükten, emekten yana olanlara verdi.

27 Mayıs darbesinden sonra Anayasa yapmaya çalışanların en büyük sorunu, "sandıktan çıkanların" bir kere sandıktan çıktıktan sonra hesap vermez, denetlenemez başına buyrukluklarının nasıl denetim altına alınacağıydı. Onlar çareyi (arkasında gizli bir asker desteği olan) yargı erkini alabildiğine güçlendirmekte buldular. Sandıktan çıkan yönetecekti yine, ama Anayasa Mahkemesinin, Yargıtayın, Danıştayın, Sayıştayın denetimi altında. Bu kurumlar ise güçlerini yasalardan, ama yasaların yetmediği yerde de aba altından gösterilen süngüden alacaklardı. Bu çözüm hem askerleri gizli (ve zaman zaman hiç de "gizli" olmayan) bir iktidar merciine dönüştürüyor, hem de yasal denetimi yapacak olan kurumların kendileri yozlaştığında (ki denetlenmedikleri için bu mukadderdi) geriye yapacak bir şey bırakmıyordu.

AKP yönetimi on yıldır 1961 Anayasasının getirdiği bu denetim mekanizmalarını adım adım temizliyor. İşin askeri kısmını temizlemeyi o meşhur "koruma ve kollama" iç tüzük maddesini ortadan kaldırarak tamamladı sayılır. Yargı ayağının denetleyici rolünü ise 2010 Anayasa değişikliğiyle büyük ölçüde temizlemişti, şimdi, yeni Anayasa çalışmalarında ise bu değişikliği kesinleştirmeye, güvence altına almaya çalışıyor.

"Sandık" kavramına yöneltilebilecek devrimci, Marksist eleştiri ise, işe "Yetmez, ama evet!" diyerek başlamak zorundadır (Anayasaya değil, seçime). Nüfusu on milyonlarla ölçülen toplumlarda yasama ve yargı erklerini bir tür eşit ve evrensel genel oya dayalı seçimle belirlemek, şimdilik alternatifsiz görünüyor. Ancak her demokratik mekanizmada olduğu gibi "Sandıkta" da bir dizi çok vahim sorun var: (1) Seçimle yasama erkini ele geçirenlerin, bir takım yasal düzenlemelerle bir daha gitmemelerini sağlayacak bir yapı kurmaları nasıl engellenebilir? (2) Belirli bir program ve vaadlerle yürütme erkini ele geçirenlerin bu vaadleri tutmamaları, hatta tam tersini yapmaları durumunda kendilerini seçenler tarafından denetlenmeleri nasıl sağlanabilir? (3) Sandıkta çoğunluğu ele geçirenlerin azınlığın ya da azınlıkların temel hak ve özgürlüklerine tecavüz etmeleri nasıl önlenebilir? (4) Halkın politika ile bağlantısının 4-5 senede bir sandığa gitmekten, geri kalan zamanda ise "işi ehline, bir bilene, lidere, hükümdarlara" bırakmaktan ibaret olmasının nasıl önüne geçilebilir? (5) Yönetme ve yasama (ve giderek yargı) erklerinde karar verici mevkilere gelenlerin bu konumlarını kişisel ya da grupsal çıkarlar için kullanmaları nasıl durdurulabilir?

Bu sorulara verilebilecek devrimci, Marksist cevaplar Paris Komününde saklıdır, aslında saklı bile değildir, apaçık ortadadır. Marx'ın Fransa'da İç Savaş metninde yaptığı Komün dersleri çözümlemesi, bugün, hala geçerlidir:

"Komün şehrin, çeşitli ilçelerinde evrensel oyla kısa dönemler için seçilen ve her an sorumlu ve geri çağrılabilir olan yerel temsilcilerinden oluşuyordu. Çoğu üyesi haliyle çalışan insanlar, ya da işçi sınıfının tanınan temsilcileriydi. Komün parlamenter değil çalışan bir yapıydı ve aynı zamanda hem yürütme hem de yasama işlevi vardı."

Ama bu sadece Paris için geçerli değildi:

"Her bölgenin kırsal toplulukları ortak işlerini merkezi kentteki temsilciler meclisleriye yönlendirecek, bu bölge meclisleri de Paris'teki Ulusal Meclise temsilciler yollayacaktı. Her temsilci her an geri çağrılabilir olacak ve seçmenlerinin resmi talimatlarıyla (mandat imperatif) bağlı olacaklardı."

Ya polis ve bürokrasi?

"Polis, merkezi hükümetin ajanı olmaktan çıkarıldı ve tüm politik özelliklerinden arındırılarak Komünün sorumlu ve her an geri çağrılabilir bir organına dönüştürüldü. Yönetimin her alanındaki memurlar için de aynı şey geçerliydi. Komün üyelerinden başlayıp en aşağıya kadar, kamu görevleri işçi ücreti karşılığında yapılacaktı."

İşin laiklik, hukuk, eğitim, ordu gibi yönleri de var ve bunlar da saydıklarım kadar önemli; ancak şimdilik elimizdekilerle yetinelim.

Eğer sandığı gerçekten denetlemek istiyorsak, ne askerin, ne de sözümona "bağımsız" yargının vesayetine ihtiyacımız var. Yapılması gereken tek şey, temsilcilerin kendilerini aday listesine koyan liderlerinin değil, kendilerini seçenlerin temsilcisi olmalarını sağlamak. Bu da (1) "Milletvekili" kavramının ilga edilip, yerine dar bölgelerde, iki turlu çoğunluk sistemiyle seçilen vekillerin geçirilmesiyle; (2) Her türlü seçim barajının kaldırılmasıyla; (3) Dar bölgelerde az sayıda seçmenin seçtiği vekillerin mandat imperatif (yani kendilerini seçenlerin talimatları) ile bağlı olmalarıyla; (4) Bunu yerine getirmediklerinde her an (o bölgede) yeni seçim çağrısı yapılabilmesiyle; (5) Temsilciliğin her türlü maddi avanta(j)dan arındırılmasıyla sağlanabilir ancak.

Bu saydıklarım basit bir Anayasa değişikliğiyle sağlanamaz, ancak Seçim ve Partiler yasalarında radikal değişiklikler yapılarak gerçekleştirebilir. Ben kendi adıma, bu değişiklikleri hedeflemeyen hiçbir Anayasaya "Evet" oyu vermeye niyetli değilim. Darbelere karşı olmak, bunu neye taraftar olduğumuzu belirtmeden yaparsak, samimi bir tavır değildir. Tarif ettiğim siyasi rejimin gerçekleşmemesi için hiçbir maddi neden yok; bazı "liderlerin" kaybedeceği hükümdarlıklar, bazı "temsilcilerin" kaybedeceği avantalar var sadece. Ancak bunlar, darbe fikrini bir daha geri gelmemek üzere çöplüğe yollamak için ödenmesi gereken küçük bir bedelden başka bir şey değil, ve merak etmeyin, o bedeli ödeyecek olan da "biz" değiliz.

Bülent Somay 

Kaynak:

http://marksist.org/yazarlar/bulent-somay/12267-sadece-sandik-degil

GANGSTER SQUAD

Kaan Karsan

Şöyle eski usul bir gangster filmi izlemeyeli epey oldu diye düşünmedik belki... Ancak şöyle eski usül, 'iyi' bir gangster filmi izlemeyeli epey oldu diye düşündük. Dönemin cafcaflı oyuncularını bir araya getiren, kanın gövdeyi olduğu kadar gövdenin de kanı götürdüğü cinsten. Geçtiğimiz senenin sonlarına doğru hazır bir şekilde vizyonunu bekleyen Suç Çetesi (Gangster Squad)'nin gösterim tarihi Amerika'da yaşanan şiddet olayları nedeniyle ertelenmişti. Bünyesinde Sean Penn, Josh Brolin, Ryan Gosling ve Emma Stone gibi oyuncuları bulunduran Suç Çetesi, Zombieland ile birlikte yıldızı parlayan Ruben Fleischer'ı da yönetmen koltuğuna oturtuyor.

Paul Lieberman'ın romanından uyarlanan filmin çıkış noktası pek sade ve basit: "Çivi çiviyi söker.". 1940'lı yılların sonu yaklaşırken şehri avucunda tutan gangster Mickey Cohen'in etkinliğini sona erdirmek isteyen Los Angeles polisi, kurumla organik bir bağı olmayan, oldukça gizli bir ekip kurarak 'gangster'i 'gangsterlik' ile yok etmeye çabalıyor. Yani, suçun karşısına bir tuzak olarak suçu koyuyor.

Önceki iki uzun metrajlı kurmacası Zombieland ve 30 Items or Less ile kullandığı biçemi bize iyiden iyiye tanıtan Ruben Fleischer'ın benimsediği üslup önceki işlerinden pek de farklı değil. Öncekilerin aksine ciddi bir tonda ilerleyen filme eklenen mizah sosu da önceki filmlerin alışkanlığından ileri geliyor olsa gerek. Fleisher zaman zaman risksiz plan sekanslarla 'sinema' hissiyatını kuvvetlendiriyor; zaman zaman da slow-motion kameralarla filmini stilize bir hale getirmeye çalışıyor. Filmin ilk bakışta oldukça yakışıklı ve şık durduğunu kabul etmek gerekiyor. Ancak yalnızca ilk bakışta...

Filmin genel gidişatı ve öyküsel olarak üzerinde yürüyeceği yol belli olur olmaz bütün bu makyajın aslında yok yere yapıldığını ve malzeme israfından fazlası olmadığını fark etmeye koyuluyoruz. Sinema için ilk senaryosunu yazan Will Beall'in çizdiği kurduğu olay örgüsü o denli vasat ki, filmin ne aksiyonunu ne de gerilimini ciddiye almak olası... Fleischer'ın senaryonun hafifliğinin yanında fazla 'afili', 'ağır' ve 'stilize' duran yönetimi ise bir tür 'orantısız güç sarfı'... Filmin iki saat boyunca bir türlü arınamadığı karton yapı, dakikadan dakikaya daha da sönük bir hale bürünmeye başlıyor; bir süre sonra da inceldiği yerden kopuyor.

Will Beall'in kurduğu vasat olay örgüsünü bir yana bırakalım; çizdiği karakterler o denli vasat ki, Gangster Squad'ın fena bir çizgi-roman uyarlaması olduğunu düşünmeniz uzun sürmeyecektir. Tüm karizmatik tavırlarına rağmen filme hiçbir katkısı olmayan ve belli ki o afili dönem kıyafetlerinin içerisinde hepimizden çok sıkılan Ryan Gosling ve estetik bir dekor olmaktan öte herhangi görevi olmayan Emma Stone'u gözardı etsek bile Sean Penn'in karakteri ve performansının üzerine gitmeden edemeyeceğiz. Sean Penn bize kendisinin aslında bir gangster filminin komik olmayan bir parodisinin içinde olduğunu o denli hissettiriyor ki Gangster Squad'ın bir Aaron Seltzer filmi olduğunu düşünmeniz pek uzun sürmeyecek.  Filmin ana odağında olan Josh Brolin ise en azından bunun oldukça vasat bir film olduğunun farkında ve bu vasatlıktan keyif alıyormuş gibi görünüyor. Bütün bu onaylaması zor taraflarının yanında ise Gangster Squad'ın uzaktan bakınca cezbedici bir tarafının olduğunu söylememiz gerekiyor. Hatta türün meraklıları için belki de 'keyifli bir seyirlik' bile olabilir. Ancak maalesef bizim gördüğümüz, güzel görünümlü, bol makyajın ardına saklanan bir iş  olduğu.

kaankarsan@gmail.com

RÜZGAR BİR ŞAİRE NEYİ FISILDAR Kİ

RÜZGAR BİR ŞAİRE NEYİ FISILDAR Kİ ?

TAYLAN ASIR / BİRGÜN GAZETESİ, 7 Nisan 2012

“Mekana, zamana, lisana ve beyana, ana ve divana” sığmayan, kapsayan ama ibaret olmayan bir kozmik görünün dilini, şiirinin temel eksenine oturturken Fettah Köleli’nin, ‘türdeş’ ülke şiirinin dışına cesurca bir adım attığını söylemek mümkün.

Son kitabı Rüzgâr Ne Söyler Bir Münzeviye ( Bence Kitap 2012) başlı başına böylesi bir irdelemeye yeterince mahal veriyor. Bizim şiir okurken, herhangi bir şairin bir şiirini ya da tümden şiirlerini, asgari düzeyde beklentimiz kendini var-etmiş, kurmuş, özgeleşmiş olmasıdır. Ya da var-etmek, kurmak, özgeleşmek yolunda bir estetik tavır olarak debeleniyor olmasıdır. Şair özne bu çabanın tümünü kendi içrek darasında zehrederken, biz şiirinde bunu bir ardalan olarak karşımızda buluruz. Sanat yapıtında ardalan, insanoğlunun trajik oluşunun benzersizliğini bünyesinde barındırmasıdır. Dirim ile ölümü, var ile yok’u, zahir ile batını… Nesneyi öz’ün temaşasından ibaret görmemekle birlikte dilin kendi oluş sürecini de kapsayan bir dışarıda olmak hali, cisimden azade olmak, mekan ve zaman rabıtasından çıkabilmek ve an’ın çekirdeğine sığmayıp da an’ın çekirdeğinde dört başı mamur dolanıp duran öze inisiye olabilmek hali. Aslında “ Anlatılan senin hikayendir!” sözüyle müsemma olmuş bu ontik tavır günümüz şairini ilkel toplum bilicisine yaklaştırırken uzaklaştıran, uzaklaştırırken de yaklaştıran bir bağıntıdır. Şair, tıpkı bilici gibi yaşamın köklerine uzatır dilini, onda var olan öze içkin olmak ister; aşkı, yersizyurdsuzluğu, yalnızlığıyla barışık olmak ister; fakat tam da yaşamın köklerinde bellediği gibi onu değiştirebilme kuvvetini de kendi dilinde buluverir. Tüm bu süreç şiiri – türdeş olmayan şiiri- kuran yapıtaşlarını gerek özsel olarak gerek de dilsel olarak var eder. Bu yüzden historik hiyerarşiden azade bir halde kendimizi buluruz Homeros’ta, Kavafis’te, Melih Cevdet’te, Rimbaud’da, Nazım’da, burada adını saymanın yersiz olacağı daha pek çok şairde. Her birinin zamana, mekana, lisana ve divana dair sınırlılıkları olsa da bana sorarsanız ortak yanları takınmış oldukları ‘ontik tavır’ dır.



Türdeş şiir’den kastımı tam da bu noktada biraz açmak isterim. Günümüz şiiri ana akım olarak Ben’e özgü olanı dillendiren ve bunu çoğu kez alameti farika düzeyinde kavrayan ve dilsel olanakları bu uğurda konuşlandıran, şiiri uzay boşluğuna imaj imar etmek sanan bir düzlemden konuşuyor. Dilin köklerinde yatan zenginliği tarih-dışı bir piyango meşrebinde kavrayıp şapkamdaki tavşan farklı demeye getiriyor. Oysa ‘Ben’ eşsiz –biricik- olmayı imlediği gibi tarihsel olarak farkındalığı da imler. Topluluk olmaktan ayrışmayı içerdiği denli ortak yazgımızın köklerine inebilmeyi de içerir. Dilin encam aynasındaki zuhuru ancak bu diyalektiğin kavranmasıyla mümkün olabilir. ‘Ben’ bir bilimkurguda bir sabah ansızın tepemizde beliren bir meteor olmadığı gibi, onun dili de köksüz değildir. Bu dilin öznesi kurulan bir öznedir. Bu anlamda kendiliğindenliği yoktur. ‘Ben’ kendiliğinden değil, tarihsel bir üründür. Onun dili de öyledir. Bizim şiirden beklentimiz, kendi dilini kurmasıdır. Bunu yaparken de insanın derin izlerini kendi etinde bir yara gibi taşımasıdır.

Bu dördüncü şiir kitabı Fettah Köleli’nin. Dört kitabın tamamında dilsel ve bilişsel devinimi başat bir ark olarak görebiliriz. Şair kendi çukurunu kendi elleriyle kazıyor deyip tebessüm etmek mümkün. Derine indikçe biliyoruz ki kahrı ve kahhar yalnızlığı büyüyecek. Yüzeyde salınmak kafi gelmiyor belli ki. Dilsel ve bilişsel dönüşüm kendi mecrasında akarken – ve bunu dört kitapta ayrıntılı olarak incelemek mümkünken- benim bu yazıdaki konum aslında Fettah Köleli şiirinde asla değişmeyen bir tutuma yöneliktir: ontik tavır.



Rüzgar Ne Söyler Bir Münzeviye bu anlamda söze kozmik görüyü belleten bir tutum içeriyor. Dil alabildiğine yalın olmakla birlikte kendi ritmini ve müziğini varlığın dolayımlarından sıyrılıp bir tür enerjiye dönüşmesi, yaşamın kendi zıddıyla bütünleşik bir halde anlatıcı beni kuşatması bağlamında kazanıyor. Ben, zaman mekan bağıntısıyla tanımlanan verili bir momenti imlemekten çıkarak, insan doğasının mayasına odaklanmakta, buraya içkin ontik tavrı net olarak takınmaktadır.



“ ölüm ve yaşam tek yumurta ikiziydi

hangisini yüceltsen aynı çınlamayla dönerdi başın

ben yaşam dediğin mikrobum rahip c

senin sevgili tanrının sana ihanetiyim”



Rahip C s.68

“ umay’ın ulu yurdu gökçe kalıtıydık evrenin

aşıktık sırat köprüsünden biletsiz geçerdik

gelincik tomurcuğuyduk bozlakla patlardık

zaman harmancısıydık dipte kalan dane0yi ayıklardık

Ne Adem Ne Ahali s.41



Bu alıntıladığım dizeler aslında kitabın tümüne yayılan ve şair öznenin şiirini kurarken varsaydığı oluş-özdeş doğa imgesinin birer örneği. Fakat burada doğaya yönelen her bir imge aynı zamanda şair öznenin kendi bilişsel ve içrek tutumu olarak son derece enerjik, dönüşen ve bir’e ulaşan türden dinamik. Anlatıcı ben – çoğulluğu ontik söyleyişten gelmekle birlikte- kendini tümün bir parçası hatta oğlu ya da kızı olarak görmekte, aşkı da yenilgiyi de, bu hal içre var olmakta devam etmeyi de kozmik görünün içerisine yerleştirmektedir. Kozmik görü şiirin temel düsturudur. Şiir bu sayede üstündeki zaman tozlarını silkelemekte, falanca medeniyetin, falanca milletin feşmekanca ayrıksı dili olmaktan çıkıp, insanın özüne yeltenmektedir. İnsan, varlığın aynasında temellük eden özdür. Bu bakımdan şiirin dili de bütünsel olarak okurun zihninde bu öz’e yönelik bir soyutlamayı da beraberinde getirir. Soyutlama, anın içinde sıkışmış olan kadim’i açığa çıkartacak, ‘ dipte kalan dane’yi günışığına sunacaktır. Rüzgar Ne Söyler Bir Münzeviye bu bakımdan epistemolojik olarak da kendine açtığı özgün yoldan yürümektedir. Herhangi bir esrimeye mahal vermeden, insanın trajik oluş’unu coşkuyla karşılayıp, bunu bir olanak olarak kavramanın yetisidir bu.



“ dünya bu kusurlu haliyle, bozuk yazgısıyla

daha bir hoşuma gidiyor; teninin kokusu

aşkımızın tuzu var çünkü harcında “

Tanrıçam s.17

Fettah Köleli, Rüzgar Ne Söyler Bir Münzeviye ile kendi yazgısının önemli bir dönemecine ulaşmıştır diyebiliriz. Diline dadanan kozmik devinim modern sonrası insanın, kendi kadim silüetini seyreylemesi anlamında özgün bir biçeme yönelmiştir. Bu şiirin aynasında uygarlıkların, katliamların, aşkların ve ayrılıkların ötesine taşan ‘büyücünün yanıtı ’sırrını açık etmektedir.



“ ey kutsal yalnızlığımız

sana da

ademe de

ahaliye de

şerh düşeriz

ak kağıda düşürdüğümüz

her harfte

kutsalı çiğnemek yasadır

yasaysa

gülücüğü kederli şarkılarımızın”

Şimdi Ve Burada s.73

ve usul bir…

ve usul bir…

Orda, uzakta, otların arasında bir ses

Kanadıkça derinleşen gecenin içinde

Göğsünden mi vurulmuş, sırtüstü yatıyor

Saplanmış karanlığa bakışları

Taşın ardında

Kadim olanın

Ve rüzgar usul usul…

Biliyorum ölüler anlatabilir yazgıyı

O kara hurufu gövdelerine işlenen

Başlangıcın ve sonun

Har değirmeninde öğütülen

Bir kıyım, kıyamet

Nefret, korku ve öfke

Ve biçimi olmayan bir ateş usul usul…

Orda, uzakta, otların arasında bir ses

Yaşamın dışına itilmiş

Sevginin ve umudun ve beceriksiz çocukluğun

Öyle birden bire yağmurun

Rüyanın ve düz eğik çizgilerin

Oysa ilk o aynalarda belirdi ölüm

Ve kesif yoksunluğunda usul usul…

Söylenmeli ki bir hiç için

Yaşlı bir karganın tüneğidir

Unutuldukça anımsanır şüphesiz

Ve onun çığlıkları çadırını kurar dilimize

Kara derisinde tamtamlar çalar

Başlar devletlü ruhun şöleni

Ve açılır kan falı usul usul…

Orda, uzakta yatanın

Yitik sesidir kimsenin duymadığı

Gençömrüne teğellenirken ölüm

Koca bir eksik kalır geride

Usul usul…

Dârediyorsun..

Zamanı saklayan kuyu

Bir taş daha düşünce içine

Unuttu öyküsünü

Ve öylece baktı göğe

Ey cisimsiz ruh

Meyledildikçe dârediyorsun!

Hanendeki o isimler

Hepsi birer kör, hepsi üryan

Gördün mü kalbin ardındakini sen

Çekildin mi halvete karanlık

Duydun mu sesini

Biçimi olmayan ateşin

Yaşamak nasıl da zor

Böyle sessiz

Böyle paramparça

Alıcı kuşların tüneği olmuş gövden

Soruların tükenmiş

Talan edilmiş mabedin

Ve aşk; varlığının tası

Delinmiş ayrılığın paslı çivisiyle

Orada duruyorsun

İşte öylece

Ve ben mağlubum, at sürüyorum

Üç kadeh ötende

Görüyor musun?

Ey cisimsiz ruh

Meyledildikçe dârediyorsun!

                                                     24 eylül 09 / istanbul

siz troçkist misiniz?

siz troçkist misiniz?

taylan asır

Sözüm ona hepimiz nihayetinde şöyleyiz ya da böyleyiz. Bir arkadaşım söylüyor bunu. Geçen yaz, tatile gelen bir Singapurlu İngiliz doktor kızı becermek için gözlerimin önünde on beş gün pervane oldu. Sonunda sahilde bir çadıra girdiler. Ben kalan çocuklara dedim ki, şimdi şu ufuk çizgisinde gördüğünüz ada var ya, oraya bir solukta yüzerim. Sarhoşsun dediler. Halbuki herkes sarhoştu.

Nasılsın?

Öyleyim ya da böyleyim.

Şimdi nereye gidelim?

Oraya da gidebiliriz buraya da.

Son günlerde her şey kötü gidiyor çünkü…

O yüzden ya da bu yüzden.

Akşam yemeği için balık mı alsak ?

O da olur öbürü de.

Balığın öbürü nedir?

Herhangi bir şeydir.

Adını filan bir türlü anımsayamadığımız bir filmde adam ekibi toplayıp şöyle diyor: Şimdi planımız şu, sen Bob – Jason da olabilir - hey sana diyorum. Bob’un  kalın gözlük camları görme özrünü almış fakat sanki onun yerine duyma özrünü koymuş. Bob! diye bağırdıklarında herif gözlükleriyle cebelleşiyor. Ardından evet şimdi duydum seni, der gibi yüzüne saçma bir gülüş gelip oturuyor.

Planımız şu, sen Bob, siyah ceketini giyeceksin – eski karının eski kocasına alıp da sana miras kalan – elinde ekipman çantası, bir de kırkbeşlik. Caddeyi geçeceksin. Fakat dikkat çekmemek için yeşilin yanmasını da bekleyeceksin. Ardından güvenlik görevlisini etkisiz hale getirip, kasadaki tüm parayı çantaya dolduracaksın. Bu arada bankadaki müşterileri tedirgin edeceksin ki çocukça kahramanlıklara kalkışmasınlar. Çantayı doldurduktan sonra hiçbir şey olmamış gibi çıkacaksın. Caddeyi geçeceksin. Fakat yine yeşili bekleyeceksin çünkü sırtında paralarla bir Lincolnün altında kalmanı istemeyiz. Seni arabada bekliyor olacağız. İşte bu kadar basit lanet bankayı soymak. Nasıl plan ama?

Bob, böylesine karmaşık bir plan beklemiyordu doğrusu. O zaman şöyle dedi, patron benim de bir planım var.

Dün gece o kadar içtin ki, buna şaşırmadım evlat. Nedir planın söyle.

Patron, ben elbette yine siyah ceketimle caddeyi geçerim. Elimdeki lanet kırkbeşliği güvenlikçinin burnuna bir sokarım ki olduğu yerde korkudan istavroz çıkarır. Sonra bankayı boşaltıp sanki hiçbir şey olmamış gibi arabaya dönerim. Ver elini Evrüopa!

Hımmm. Evet ne diyorsunuz Bob’un planına çocuklar? George? Bruce? Tom? Charlie? Edgar? Morgan?

Tamam Bob, senin planını uygulayacağız evlat.

Arkadaşım diyor ki, ben hiç konuşmasam da, yani o konuda ya da bu konuda, yine de sen beni anlarsın öyle değil mi?

Öyle mi, diye düşünüyorum. Hani konuşmayan bir insanı anlamam zor olmaz mı? Anlıyorum seni Bob, derim, olur biter. Belki de böyle yaparım. O bana diyor ki, öyle de yapabilirsin, böyle de.

İstanbul’da bir barda oturuyoruz. Garson kızdan Amos Lee çalmasını istiyor. Yok, diyor ona kız. Biz Troçkistiz, dinlemeyiz de, çalmayız da öyle şeyler. O zaman arkadaşım diyor ki, olsun ben de zaten Kürt’üm, Zgaşi Berepe de çalabilirsin. Ama o Karadeniz müziği, diyor. Öyle de olabilir, diyoruz gülümseyerek.

Diyor ki, bir Avrupalıdan, bir Amerikalıdan, bir Afrikalıdan, bir Asyalıdan, bir de Uzak Asyalıdan çocuklar sahibi olacağım. Hayatı hiçe sayacağım. Sahiden kanacağım. Yalancılarla dolu öyle değil mi bu dünya? ( bir bira, bir tekila daha, evet bize) Makul zamanda öleceğim.

Kürtler uzun yaşar, diyorum. Bütün söğüt ağaçları gibi.

Gülüyor.

Kürtler neden uzun yaşar biliyor musun?

Biliyorum; şu yüzden ya da bu yüzden.

Bu doğru, diyor. Esmer yüzünde bir yabani hayvan su içiyor.

Bir kadını gerçekten seversin ama o seni terk eder. Bir toprağa bütün gövdenle bağlanırsın ama bir rüzgar savurur gider. Bir peygamberin sözlerine inanırsın hayali nurum der. Anda ürperirsin. Anam dersin, anam kör. Babam dersin, babam duvarcı. Dünyanın duvarları biter mi, hiç bitmiş mi?

Böylece bakıyorum onun sesine. Nereden geldiğini biliyorum ama nereye gittiği hakkında en ufak bir fikrim yok. Sonunda diyor ki, bu konuda bir şeyler yazmalısın. Adı da şu olmalı; Söğüt Ağacına Benzeyen Arkadaşım Kürt.

Genç adam bir gün kalabalığı yararak üstadının eteklerine çökmüş ve şair olmak istiyorum bana el ver, diye yakarmaya başlamış. Üstat dingin, gömleğinin kolları açık, elinde bir söğüt dalı. Şimdi git, demiş genç adama, git ve tam bin tane şiir ezberle, sonra yanıma gel. Uzun zaman sonra genç adam yine kalabalığı yararak üstadının eteklerine çökmüş ve ezberledim, demiş, tastamam bin şiir. Şair olabilir miyim? O halde demiş üstat, şimdi git ezberlediğin o bin şiiri de son sözüne dek unut. Ve yanıma gel. Bu böyle ne kadar sürmüş? Üstat, genç adamdan ezberledikçe unutmasını, unuttukça yeniden ezberlemesini istiyormuş. Yüz yıl sürmüş. Sonundaysa genç adam, genç adam olarak anılmaktan başka bir şey elde edememiş.

Garson kız bira ve tekilaları bırakırken dedi ki; siz Troçkist misiniz?

Düşünüyorum da, şöyle uzun bir zaman yaşayacak olsam, örneğin seksen yıl daha, kendi hikayeme yalan dolan katmak zorunda olmazdım. Arkadaşım enternasyonalist bir Kürt olduğunu söylüyor. Bu doğru. Aslında ne Kürt’üm ne de başka bir şey, diyor. Bu da doğru. Onun hayatında Singapurlu İngiliz doktor kızdan başka, Belçika’da bir Azeri kızla evlenen bir Belçikalı, bombalanıp yıkılan ikiz kulelerin yerine tezgah kurup nazar boncuğu satan bir Çingene ve benim gibi ne olduğu belirsiz bir barfly da vardır.

Garson kız diyor ki, siz Troçkist misiniz?

Sen hiç Troçki’yi yakından gördün mü, diye soruyorum. Hayır, diyor, gülümseyerek. Biliyor musun, diyorum, o benim.

Siktir.

Enternasyonalist Kürt olan arkadaşım alkol duvarına toslayınca enternasyonalist bir sarhoş haline geliyor. Hayır, diyor, hiçbir şey yapmayacağım. Ağlamak ya da gülmek için yeterince saf değilim. Parametrelerini al sen kendi kıçına sok. Hayır sosyalizmi arzulamıyorum. Onu hiç düşünmüyorum bile. Kimin umrunda şu lanet olası yoksullar. Ölmek mi istiyorlar, o zaman ölebilirler. Kokuşmuş inançlarını da alıp gidebilirler. Diyorum ya sana, öyle de olabilir böyle de. Ama ben Bob’un planına sadık kalacağım. Bu Troçkist barda onu bekleyeceğim. Bu garson yüz kez soracak bana, ben de susacağım. Bob’u bekleyeceğim. Hepsi bu.

Adamın biri kitabında şöyle yazmış; evcilleştirilebilen hayvanların hepsi birbirine benzer, evcilleştirilemeyen her hayvanın evcilleştirilememe nedeni ise farklı farklıdır.

Bir başkası ise şöyle; mutlu ailelerin hepsi birbirine benzer, mutsuz ailelerin mutsuzluğuysa kendine özgüdür.

Bir de şu var; siz Troçkist misiniz?

KASIMPAŞA’DA BİR ZÜRAFA

Kurgu Düşün Sanat ( Eylül Ekim 2010 -  Sayı:4 )

KASIMPAŞA’DA BİR ZÜRAFA

“ Kasımpaşa’da iki bin yedi baharında geçen bir olaydan esinlenilmiştir.”

Doğukan bir metre yedi santim boyundaydı. Tam olarak.

Altı yıl, üç ay, dokuz gün, bu da onun yaşı demekti.

Bir ikindi, annesinin bir koşu ekmek almaya çıkmasıyla peyderpey buzdolabına yönelmiş, rafta dizili depresyon haplarını, peynir kâsesinin, sirkenin ve üç yumurtanın şaşkın bakışları arasında yuvarlayıvermişti mideye. Kadıncağız eve döndüğünde çocuğu buzdolabının hemen dibinde saf saf gülerken bulmuş, boş ilaç şişesini fark etmesiyle çığlığı basması bir olmuştu.

Doktor bu fukara aileye, gözlük camının buğusunu silerek ve koridorun diğer ucundan kırıtarak gelen hemşireyi göz ucuyla süzerek şöyle demişti:

“ Ucuz atlatmışsınız vallahi. Bu sabiyi Allah korumuş. Ama yine de bir takım komplikasyonlar ortaya çıkacaktır diye endişe ediyorum. Az buz değil efendi, onca depresyon hapını sen, değil mi ama? “

Birkaç günlük bakımın ardından Doğukan taburcu edilmiş, onu hastaneden elinde bir oyuncak tankla gelen amcası almış, yol üstünde bir pastanede dondurma yedirdikten sonra eve getirmişti.

Annesi onu yatakta, kolundaki sargılar ve yüzüne serbestçe dağılmış olan morluk ve şişliklerle karşıladı. Yavrucuğunu sarıp sarmaladı hemen de. Öptü, kokladı, ağladı da ağladı. Akşam ev hısım akrabayla doldu taştı. Dedesi, biricik erkek torununa okkalı bir muska, büyük halası bir nazar boncuğu, kapı komşuları Göbekli Recep Amcası ise bir su tabancası getirmişti. Uğultulu kalabalık çay içti, ileri gitti geri geldi, mutfağa, helâya giren çıkanlar oldu. Yatsı namazını kılanlar, dedikodu yapanlar, patronuna sövenler, başbakana, reisi cumhura… Sonra anasına kâh zılgıt kâh nasihat çekenler oldu. Allaha sığınanlar, adak adayanlar, esneyenler, uyuyakalanlar, horlamaya yeltenenler oldu. Sonra bir kez daha sessizliğe gömüldü oturma odasında, duvara asılı olan besmele-i şerif.

O gece Doğukan, koynunda asılı olan iki muska, üç nazar boncuğu, bir plastik tank ve bir su tabancasıyla uyudu. Uyandığındaysa gece gördüğü güzel rüyayı anımsayamadığını, aslında artık hiçbir şeyi anımsayamadığını, ben, bir yazar sorumluluğuyla fark ettim. Ona sıcacık sesiyle, oğulcuğum uyanmış mı, diyen kadını, ocağın üstünde fokurdayıp duran şeyi, çaydanlığın altında yanıp duran şeyi, adını, neye benzediğini, kardeşi olup olmadığını, güneşi, ayı, yıldızları, yaşamak zorunda olup olmadığını, hiçbir şeyi...

“ Eee hadi yüzünü yıkasana oğlum, bak sana anan neler hazırladı, hadi yavrum.”

Yüz – yıkamak?

Annesini duymazlıktan gelerek oturdu masaya.

Kadıncağız sesini çıkarmadı, ölümden döndü ne de olsa, olacak o kadar şaşkınlık, dedi içinden.

“ Yumurtanı bu seferlik ben soyayım olur mu yavrum? ”

Yumurta - soy - sefer - ben ?

“ Soy sefer yumurtayı ben.” dedi Doğukan. Fakat yemedi. Çünkü yemesi gerektiğini de anımsayamamıştı.

“ Olur, olur, çocukcağız şaşkın tabi, atamadı üstünden yavrum.” 

Kadıncağız saf saf iyiye yoruyordu onun bu halini. Başka çaresi var mıydı? İyi düşünceler kem cinleri kovarmış. Kem cinler çocukların gözlerinde perde olmaktan korkup kuyuların dibinde sırlı sözlerle körebe oynarlarmış o zaman. İnce bir su gibi akıp zamanın, tükendiği dudaklarına dek tanrının.

Doğukan’ı elleriyle besledi anası o sabah. Hemen ardından en sevdiği oyuncaklarını çıkardı orta yerine salonun. Ama çocuğun oyuncaklara anlamsız gözlerle ve hatta korkarak baktığını görünce kendi de oturdu ve onunla birlikte oynamanın akıllıca olacağını düşündü. Küçük kırmızı itfaiye arabasının merdivenini kaldırıp, sirenini yaktı. Yangın yerine son hız ulaşmalıydı elbette. Fakat öylesine hızlanmıştı ki virajın birinde tepetaklak oldu araç. Sonra yaralı itfaiyecileri kurtarmaya mustang atıyla bir kovboy çıkageldi. Şapkası yüzünün sert çizgilerini gölgeliyordu. Batı çöllerinin kum fırtınalarına karşı koyabilmek, belki de bir tren soygununda tanınmamak için boynunda laciverdi bir fuları vardı. Belinin iki yanında birer magnum taşıyordu ve bu haliyle kaza yerinde dört bir yana savrulan itfaiye erlerine faydadan çok zararı dokunacakmış hissi uyandırıyordu. Atın üstünde son hız ilerliyordu ki bir an hayvanın yularını çektiği gibi duruverdi. Sonra birden öylesine ağır ve görkemli bir hareketle bakışlarını Doğukan’ın yüzüne dikti ki çocuk oturduğu halının üstünde korkudan donakaldı. Ardından da tepetaklak düştü sırtüstü. Doğukan’ı vahşi kovboyun hışmından korumak için son model bir leopar tank hızla olay mahalline hareket ettiyse de fayda etmedi. Çocuk ağlamaklı gözlerle doğruldu ve sağa sola zikzaklar çizerek pencere kenarına yöneldi. Anası biricik yavrusunun korktuğunu anlar anlamaz peşinden seğirtti elbette. Arkasından kollarını doladığı gibi, minik gövdesini havalandırarak pencere kenarına ulaştırdı. Perdeyi de araladı. Dışarıda boylu boyunca bir incir ağacı serpilmiş salınıyordu. Dallarında ham incirler…

“ Bak kuzum, incirleri görüyo musun? Minicikler daha. Hele bir iki ay sabret, onlar böyle koca koca olsunlar, ballansınlar, ben sana toplayıp toplayıp getirecem. Hele anasının kuzusu, hele oğul güzeli, kurban olayım sana!”

Doğukan, anasının iştahla anlattığı ham incirlere baktı uzun uzun.

“ İncir?..”

“ He ya kuzum, incir.”

“ Soy sefer incir ben?..”

“ Yok kuzum, onlar yumurta mı ki soyulsun. Toplayıp toplayıp yiyecez inşallah Rabbim kısmet ederse.”

“ İnşallah soy sefer Rabbim yumurtayı ben?..”

“ Ah oğlum, ah yavrum, hele gel uzan da dinlen biraz, pek fena çarpmış ecinniler seni, hele gel.”

Doğukan uzandığı kanepede gözlerini tavana dikti ve öylece kımıltısız seyre koyuldu en garip mahluklarını alemlerin. Işıklar içinde, bir göl kenarında bir kurbağanın sesini işitti ilkin. Onu çağırıyordu. Durmaksızın çağırıyordu. Sonra birden kurbağanın gözlerinde bir kız çocuğu peyda oldu. Mavi çiçek bezeli elbisesinin içinde bembeyazdı teni. Elinde hasır bir sepet, sepetin içinde kırmızı elmalar ve düdükler vardı rengarenk. Doğukan’ı çağırıyordu. Durmaksızın çağırıyordu. Ağaçlar eğilip Doğukan’ın kulaklarına, onu çağırıyordu, dallarındaki papağanlar da öyle, sincaplar da. Sincapların ön ayaklarına sıkıştırdıkları yumurtalar da Doğukan’ı çağırıyordu.

Bu sırada telefon çaldı. Anası çocuğunun başından kalkıp, salonda, sehpanın üzerindeki telefonu kaldırıp konuşmaya başladı birileriyle:

“ He ya iyidir. (…) Zar zor karnını doyurdum işte. (…) Biraz dalgın sanırsam, boş boş bakıyo. (…) Elbet dikkat ediyom, gözümün önünden ayırır mıyım gayri. (…) Sen babasıysan ben de anasıyım, başında durmaz mıyım hiç. (…) “

- Sincaplar gözden kaybolduğunda bu kez çalıların arasından bir zürafa çıkageldi. Boynu o kadar uzundu ki gözleri büyüdü Doğukan’ın. İlk kez zürafa görüyordu belki de. Hayvanın benekleri öylesine büyüledi ki onu, dokunmak istedi elleriyle. Ama uzanamadı. Eğer dokunmak istiyorsa ayağa kalkmalıydı. O da öyle yaptı. Bu kez de sırtını döndü zürafa Doğukan’a. Kuyruğu o kadar kısaydı ki şaştı kaldı. Zürafanın kuyruğu da onu çağırıyordu durmaksızın. Sersemlemiş bir halde takip etti Doğukan zürafanın kuyruğunu. Telefonla konuşan anasının arkasından usulca dolanarak mutfağa yöneldi.

“Yok yok daha uyumadı, uyur herhal. (…) Ne bilem ben, konuşmuyo ki yavrucak, dilini yutmuş sankim. (…) Eee? (…) Bana ne bağırıyon be, ben ne bilem böyle olacanı, bilsem onca ilacı dolaba koyar mıydım hiç. (…) Yidik zaten dayanı, yidik. Alacaan olsun. (…) “

- Bu sırada zürafa mutfakta gözden kaybolmuş, zavallı çocuk da telaşla onu aramaya koyulmuştu. Son bir umut buzdolabını açtı, göz gezdirmeye başladı. Sonra nedendir bilinmez rafta dizili depresyon haplarını, peynir kasesinin, sirkenin ve üç yumurtanın şaşkın bakışları arasında yuvarlayıverdi mideye. Böylelikle de işte o hapların arkasına saklanan zürafayı ve onun kuyruğunu da sobelemiş oldu.

“ Heee? Ne diyon anlaşılmıyo ki be? (…) Neyleri kaldırdım mıydııı? (…) Hapları mıı? (…) Yoo, unuttum gittiii.. (…) (…) (…) Amanın! ”

Doğukan bir metre yedi santim boyundaydı. Tam olarak.

Altı yıl, üç ay, dokuz gün, bu da onun yaşı demekti.

Sonrasında?

Sonrasında Doğukan’dan geriye sayacak kayda değer bir şey kalmadı desek?..

Taylan Asır

Karankara..

Bade’ye

Kampüse kar yağıyor dediysem, yıllar evvel diyorum

Ankara o zamanlar kayda değer bir şehirdi

İçinde ağlayıp gülebildiğin

Zehirlenip ölebildiğin

Zavallıca aşık olabildiğin bir şehirdi ki

Sen oturmuşun mülkiyenin bankına

Üstünde karamsar bir pardösü

Kar yağıyor dediysem uzun zaman önce

İklime içinden kanayacak kadar da genciz

Pervasız düşeceğiz dibine ayaklarının

Çaresi yok

Şairin biri aksayarak silecek gözyaşlarımı

Kimseye kanacak değilim

Kimse için ölecek kadar cesur da değil

Yine de anlatayım ben olup biteni

İçinden geçerek görklü acının

Yıllar evvel dediğime bakma

Daha dün rüyama girdin

Göçmen gözlerin dokundu tenimin cevherine

Eşi benzeri olmayansın ey kadın

Benzeri biçemi olmayan

Öylesin boyun eğip şuaya sormalı

Ben bir zaman çekilip deftere

Mürekkep içinde akmadayım

Başımda yiten ömrümün hesabı

İblise teşne kalbim

Senin adını sayıklamadayım

Eşi benzeri olmayansın ey kadın

Benzeri biçemi olmayan

Bırakalım ardımızda

Yitip gidenleri

Zamanın soygunu acı verdi

Acı verdi zamanın soygunu

Şimdi eskimiş anılar mıyız

Ateşi sönmüş mumlar mı

Ömrüme diyorum ki ellerini uzat

Bırakma geride yüreğini onun

Kar içinde bekliyor

Unut Ankara’yı

Eşi benzeri olmayansın ey kadın

Benzeri biçemi olmayan

Biraz da bundan

Bakışlarındaki cin çarpması

Eşsizsin

Dilegelmeyen…

ED WOOD’TAN; TIM BURTON’A : DR.ACULA!

       Edward Davis Wood Jr., nam-ı diğer Ed Wood ( 1924-1978) 1958’de çektiği “Plan 9 From Outer Space” filmi ile “The Golden Turkey” ödülünü alarak Hollywood’un belki de gelmiş geçmiş en kötü yapımlarının yönetmeni olarak anımsanan kişiliktir. Ölümünden yıllar sonra başta yukarıda sözünü ettiğim Plan 9 From Outer Space olmak üzere Glen Or Glenda(1953), Jail Bait ( 1954), Bride Of The Monster(1955) gibi filmleri B- Filmlerin kültleri arasında yerini almıştır.  Kendi hayatından esinlenerek çektiği Glen Or Glenda’da söz konusu yıllar için çok da kolay görünmeyen psödohermafroditizm ve travest kişiliği hikayesinin eksenine oturtmuştur. Sinemaya karşı duyduğu bitimsiz tutkusu,  düşük bütçeli filmlerini, absürt denilebilecek görsel efektler, bir çırpıda yazılan senaryolar, asla provası ya da tekrar çekimi olmayan sahneler ile bezemiş olsa da  Ed Wood’un zihnimizde yarattığı imge deha ile yeteneksizlik abidesi arasında gidip gidip gelir. Stüdyo dönemi diye anılan 50’li yıllarda Warner Bros, Universal Studios, 20th Century Fox, MGM gibi büyük şirketlerden umduğunu bulamayan Wood, filmlerine bütçe bulabilmek için olmayacak yöntemlere başvurmuştur.  Tabiri caizse hep denemiş, hep yenilmiş, yılmamış, bir daha denemiş ve bir daha yenilmiştir.  İsmiyle müsemma bu yönetmen,  bence işte bu tutkusuyla sinema sanatının kroniğinde kayda değer olan yerini almıştır. Dikkate şayan bir diğer nokta ise Kont Dracula(1931) rolüyle – ki şüphesiz en iyisidir- bir dönem yıldızı parlamış ama 50’li yıllara gelindiğinde pek de kimsenin anımsamadığı Bela Lugosi ile yolları kesiştiği andan itibaren Ed Wood’un ona karşı duyduğu derin hayranlık ve hatırşinaslıktır. Yaşlı kurt, Wood’un pek çok filminde rol almış, öldüğünde ise elinde yine Wood’a ait olan The Final Curtain’in senaryosu bulunmuştur.

       Her ne kadar Tim Burton’un, Edward Scissorhands ( 1990), Corpse Bride ( 2005), Sweeney Todd ( 2007) gibi başyapıt nitelemesini hak eden filmlerinin yanında daha mütevazı bir yeri olsa da Ed Wood (1994) sinema dehasından şüphe duyulmayan bir yönetmenin, trajikomik talihsizliklerle dolu yaşamında tutkusundan hiçbir şey yitirmeyen bir diğer yönetmene duyduğu saygının görkemli bir ifadesidir.

       Başrollerini Johnny Depp ( Ed Wood), Martin Landau ( Bela Lugosi) ve Sarah Jessica Parker ( Dolores Fuller) ‘ın üstlendiği bu yapım bize Ed Wood’un yaşam öyküsünden bir kesit sunar. Elbette Tim Burton farkıyla. Nerdeyse filmin her karesinde dehanın gerçeküstü diline tanıklık ederiz.  Burton filmlerinin belki de en tipik yanı olan “içkin-atmosfer”, bu filmde de olanca büyüsüyle çıkar karşımıza.  Wood’un abartılı dilini ilk sahneden itibaren kullanmaya başlar ki ironi aslında temel motif olacaktır.  Korkunç olmaktan ziyade gülünç olan ve bu yanıyla da gerçeklik algısını paramparça eden Ed Wood filmlerine göndermedir bu. Ed Wood’un yaşamı, yine onun diliyle anlatılacaktır. Tim Burton’un saygı duruşudur çünkü!

       Ed Wood, Plan 9 From Outer Space’de daha önceki 8 denemeleri bir şekilde başarısızlığa uğramış olan uzaylıların, bu kez ölüleri dirilterek dünyayı ele geçirme planını anlatır. ( Yalnızca üç ölüyü?!) Bride Of The Monster’da ise kötü bir bilim adamının dünyayı ele geçirme planını. Her iki filmde de sahneler o denli absürt ve inandırıcılıktan uzaktır ki, izleyeni korkutmak şöyle dursun, ürpertmez bile. Örneğin 2.Dünya Savaşı esnasında çekilmiş dokümanter görüntüleri, kendi görüntüleri ile harmanlar, ancak bu sayede şehri zapt etmeye gelen ufoların bertaraf edilişine tanıklık edebiliriz.  Ufolar,  büyük olasılıkla Chevrolet jantı, füzeler ise sözünü ettiğim dokümanter görüntülerden alınmadır.  Elbette bu zorlama üslup, daha önce de değindiğim ve aslında beni bu yazıyı yazmaya meyleden şeyin, Ed Wood’un sinemaya olan tutkusunun da bir eseridir.  İşte Tim Burton’un da filmde tam olarak izlediği yöntem budur; Ed Wood’u onun uzaylıları ya da kötü bilim adamlarını anlattığı gibi gülünç bir şekilde anlatmak.

       Film baştan sona renksizdir. B türü korku sinemasının kullanageldiği ama izleyende korku dürtüsünü asla desteklemeyen bir müzik eşliğinde bir tabut usulca açılır. Ağır makyajı ve smokiniyle ölü dirilir ve ağdalı bir dille izleyiciye seslenir;

       “  Merhaba dostum. Bilinmeyenle ilgileniyorsun. Açıklanamayan gizemli şeylerle. O yüzden buradasın. Ve şimdi, ilk kez bütün hikayeyi eksiksiz gözler önüne seriyoruz. Size, bu çetin sınavda ayakta kalmayı başarabilmiş sefil ruhların gizli tanıklığına dayanan kanıtların hepsini sunuyoruz. Olayları, mekanları. Dostum, artık bunu sır olarak saklayamayız. Acaba kalbiniz Edward Wood Jr.’ın gerçek hikayesinin şok edici gerçeklerini kaldırabilir mi?”  Tabut tekrar kapanır. Kamera pencereden çıkar ve karanlıkta mezar taşlarında giriş jeneriği akmaya başlar.

       Bu giriş daha baştan ironinin bir yöntem olarak kullanılacağını göstermektedir. Biyografi kesiti, gerçek ile kurgunun kesiştiği, birinin diğerine yeltenip iç içe geçtiği bir yolda ilerleyecektir. Karakterleri saran atmosfer anlatılacak olan öykünün kaba gerçekçilikten uzak olacağını hemen hissettirir.  Ed Wood her şeyden önce samimidir. Yaptığı işlere sonuna kadar inanmaktadır. Dizginlenemez bir enerjisi vardır. Asla pes etmeyi düşünmez. Hüsranla sonuçlanan her filmden sonra, bir yenisine aynı tutkuyla girişir. Eleştirmenlerin ağır aşağılamalarına, stüdyo patronlarının alaycı kahkahalarına, galalarda seyircilerin patlamış mısır fırlatmalarına maruz kalır. O bütün bu umut kırıcı başarısızlıklarına rağmen, hiçbir şey olmamış gibi hemen yeni bir senaryo ile tekrar kolları sıvar. Ekibi de en az Ed Wood kadar samimidir.  Kuvvetle muhtemel ki, yıldızı sönmüş ya da hiç parlamamış amatör ruhlu oyuncular, piyasada iş bulamayan bir kameraman,  yeri geldiğinde figüranlık dahil her türden ihtiyaca koşturan bir kaç sinema tutkunu işçiden ibarettir ekip dediğimiz.  İşin ilginci, yapılan her film, bir öncekine rahmet okutacak düzeydedir.

       Ed Wood, Orson Welles hayranıdır. Filmin bir yerinde şöyle der;

       “ Ya yanılıyorsam? Ya gerçekten beceremiyorsam? Orson Welles, Yurttaş Kane’i yaptığında 26’sındaydı, ben 30 yaşındayım.”

       Tim Burton, bu umutsuzluğu savuşturacak kararlılıktadır. Gerçekten karşılaşmış mıdır bilinmez ama filmde Ed Wood en umutsuz anında Orson Welles ile karşılaşır ve onun tavsiyesiyle kırılan umudunu onarır.  Elbette öz, tutkudur. Kendini var etme çabasının likit enerjisidir tutku.  Yıkıcıdır. Peşi sıra sürükler. Akıl tutulmasına teşnedir. Rasyonel olandan alabildiğine uzaklaşmaktır tutku. Yine de en kötü filmin içinde dahi çatal dilini gösteriverir.                                        

       “Dr. Acula!”

       Ed Wood, Plan 9 From Outer Space’i çekmek için bir yolunu bulup Bewerley Hills Baptist Kilisesi’nden para almıştır. Elbette kilisenin rahibi de çekimleri izlemektedir.  Aralarında şöyle bir konuşma geçer:

       Ed Wood; “ Kestik. Mükemmeldi.”

       Rahip: “ Mükemmel mi? Bay Wood film sanatı hakkında bir şeyler biliyor musunuz acaba?”

       Ed Wood; “ Evet öyle olduğunu düşünüyorum.”

       Rahip: “ Kartondan mezar taşı devrildi. Mezarlık bariz bir biçimde sahte. “

       Ed Wood; “ Kimse bunu fark etmeyecek. Film yapımında küçük detaylar değil büyük resim önemlidir.”

       Rahip; “ Polisin gündüz vakti gelmesi ama birden gece olmasına ne demeli peki?”

       Ed Wood; “ Ne biliyorsun ki, hiç inançsızlığın ertelenmesini duymadın mı?”

       Bu diyalog aslında Wood filmlerindeki inandırıcılık eksikliğinin büyük zaafa dönüştüğünü, bunun filmi izleyen herkes tarafından rahatlıkla tespit edilebileceğini gösteriyor.  Ama bir şeyi daha gösteriyor; adamın, yazdığı senaryoya, çektiği sahneye, baştan sona yaptığı her şeye olan kapılmışlığını, büyük inancını. İrrasyonelliğin yaratıcı dilini.

       Tim Burton, Ed Wood’u, Plan 9 From Outer Space’in galasında terk ediyor. Tim Burton’un Ed Wood’u burada bitiyor. Onun pek de iç açıcı olmayan, alkolizme,  başarısız senaristliğine, adult filme yönelişine değinmeden.  78’deki kalp krizine de.  Kendisinden neredeyse 40 yıl önce olağanüstü zor şartlar altında Hollywood’ta var olmaya çalışan talihsiz yönetmenden aldığı esinin hakkını sonuna kadar vererek.

       Tim Burton dünya sinemasında büyülü gerçekçiliğin belki de en kayda değer isimlerinin başında gelir. Onun filmlerinde tüyler ürpertici olanla komik olan iç içe geçer. Katı olan şey sıvılaşır. Örneğin karısının ve kızının intikamını akıl almaz bir vahşetle alan Benjamin Barker nedense izleyicide sevimli bir figüre dönüşüverir. Ya da Edward Bloom’un gerçeğin nerede bitip masalın nerede başladığı belirsiz hikayesi, hiç de alışık olmadığımız bir kurmacayı seriverir gözlerimizin önüne. Basmakalıp hikaye örgüsü değildir onun anlattığı. Bulanık, sınırları belirsiz, masalsı fakat ikna edicidir. Bu üslup köksüz değildir şüphesiz; Munch’un Çığlık’ından, Marquez’in Yüz Yıllık Yalnızlık’ına, Andersen’den, Guillermo Del Toro’nun Pan’ın Labirenti’ne dek pek çok kaynaktan beslenmektedir.

       Ve elbette mevzubahiste adı sanı anılmayanlardan. Köşe taşı ol(a)mayanlardan. Deneyip de yanılanlardan, yanıldığını sananlardan. Bugün bu biçem, anlatı ufkumuzu büyük ölçüde geliştirmişse biraz da Dracula’yı; Dr.Acula olarak hayal eden uçuklara borçluyuz, diye düşünüyorum.

       Dr.Acula!

Taylan Asır